Beton

Hoover Barajı Betonu

Hoover Barajı kolonlar hâlinde döküldü, çünkü tek parça hâlindeki inşa edilseydi ortam sıcaklığına ulaşması 125 yıl sürerdi.

6 metreküp beton taşıyan bir kova, bir halat yardımıyla Black Kanyonu üzerinde taşındı, kalıbın içine indirildi ve açıldı. Ardından yedi adam ellerinde kürekler, lastik çizmeler ve pnömatik vibratörlerle içeri girdi; vinç operatörü yavaş davransa daha kovanın içindeyken ilk prizini (donma başlangıcını) alacak kadar kuru olan karışımı yaymaya başladılar. Kalıbın içine yerleştirilmiş ve beklemekte olan bir inçlik çelik boru bobinleri de oradaydı.

Boruların orada olmasının nedeni, Bureau of Reclamation mühendislerinin barajın bilinen yöntemle (tek parça hâlinde) inşa edilmesi durumunda neler olacağını hesaplamış olmalarıydı. Bu hesaplama, kurumun inşaat sürecini anlattığı kendi kayıtlarında yer almaktadır. Rapora göre, tek ve kesintisiz bir döküm o kadar ısınırdı ki, betonun çevresindeki hava sıcaklığına düşecek kadar soğuması 125 yıl sürerdi. Ortaya çıkan gerilmeler barajda çatlaklara yol açar ve yapının ufalanıp dağılmasına neden olurdu. Bu yüzden baraj, her biri donma sürecindeyken içeriden soğutulan ayrı kolonlar hâlinde yükseltildi.

Gidecek yeri olmayan ısı

Beton kurumaz, kimyasal reaksiyona girer ve bu reaksiyon sırasında ısı açığa çıkar. İnce bir beton plakasında bu ısı, oluştuğu hızla dışarı atılır, ancak Hoover Barajı büyüklüğündeki devasa bir kütlede ısının gidecek hiçbir yeri yoktur. Geniş bir dökümün merkezi, yüzey soğuduktan çok sonra bile sıcak kalır; aynı bloğun iki kısmı farklı oranlarda genleşip büzülmeye çalışır ve beton kendi kendine çatlar. Reclamation (ABD Islah Bürosu), ortaya çıkan ısının boyutunu, okuyucuların zihninde somutlaşabilecek bir ölçü birimiyle ifade ediyor. Kuruma sürecindeki betonun açığa çıkardığı ısı bir fırında toplansaydı, bu ısının üç yıl boyunca günde 500.000 somun ekmek pişirmeye yeteceği belirtiliyor.

Barajın inşasında yaklaşık 2,5 milyon metreküp beton kullanılmış ve bu betonun yapımında beş milyon varilden fazla Portland çimentosu harcanmıştır. İnşaat sırasında günlük çimento ihtiyacı 7.500 ila 10.800 varil arasında değişmiştir. Reclamation, bir kıyaslama yapmak amacıyla kendi kurumsal geçmişinden bir veri sunmuş: 30 Haziran 1932’den önceki 27 yıllık inşaat çalışmaları boyunca kurumun tamamı toplamda 5.862.000 varil çimento kullanmıştı.

Dikey kolonlar hâlinde inşa edilen bir baraj

Çözüm, barajı tek bir bütün olarak ele almaktan vazgeçmekti. Baraj, yaklaşık 1,5 metrelik katmanlar hâlinde yükselen, yamuk biçimli ve birbirinden bağımsız kolonlar dizisi şeklinde inşa edildi. Reclamation’ın inşaat kayıtlarına göre blokların boyutları, barajın su tarafındaki (memba) yüzünde yaklaşık 18 metre karelerden, suyun akış yönündeki (mansap) yüzünde yaklaşık 7,5 metrekarelere kadar değişiklik gösteriyordu. Tamamlanan yapı, tahminen 215 bloktan oluşuyordu.

Herhangi bir bloğa beton dökme işlemi, 72 saatlik bir süre zarfında yaklaşık 1,5 metrelik yükseklikle sınırlandırılmıştı. Bu, hacimsel bir sınırlamadan ziyade bir hız kuralıydı; yani barajın herhangi bir bölümüne ne hızla ısı eklenebileceğini kontrol altında tutuyordu. Reclamation, baraja yapılan beton döküm hızını aylık ortalama 122.000 metreküp olarak belirtiyor. En yüksek dökümün yapıldığı günde 8.000 metreküp (bu rakama su giriş kuleleri ve elektrik santraline dökülen betonlar da dâhildir) beton dökülmüş; en yoğun ayda ise bu miktar 210.000 metreküpü biraz aşmıştır.

Yan yana gelen kolonlar sadece üst üste dizilmekle kalmamış, aynı zamanda birbirine kenetlenecek şekilde tasarlanmıştı. Radyal (merkezden çevreye uzanan) eklem yerleri boyunca dikey, çevresel eklem yerleri boyunca ise yatay kenetleme dişleri yerleştirilmiş, ayrıca her bir bloğun su tarafındaki ve akış yönündeki yüzleri, birbirine geçebilen oluklarla biçimlendirilmişti. Reclamation, bu düzeni tarif ederken devasa bir Lego setine benzetiyor.

Hiç inşa edilmemiş bir barajla ilgili bir sayı

Bu hikâyede en sık dile getirilen rakam 125 yıldır, ancak bu rakamın ifade ettiği şey, anlatılarda yansıtılandan daha sınırlı bir kapsama sahiptir. Bu süre, barajın çevredeki hava sıcaklığına kadar soğumasını tanımlar. Çimento içindeki kimyasal reaksiyonun ne zaman sona ereceğine dair hiçbir bilgi vermez, oysa bu ikisi, farklı zaman çizelgeleriyle işleyen ayrı süreçlerdir.

Bu aynı zamanda bir hesaplamadır. Hiç kimse Hoover Barajı’nı tek bir seferde döküp soğumasını beklememiştir. ABD Islah Bürosu mühendisleri, şayet böyle bir şey yapılsaydı neler olacağını hesaplamış ve işi kimsenin böyle bir yönteme başvurmasına gerek kalmayacak şekilde tasarlamışlardır. ABD Islah Bürosunun inşaat kayıtları, barajın soğuma sürecinin mart 1935’te tamamlandığını göstermektedir. Bu tarih, ilk betonun 6 Haziran 1933’te dökülmesinden yaklaşık 21 ay sonrasına ve son betonun yerleştirildiği 29 Mayıs 1935’ten iki ila üç ay öncesine denk gelir. Söz konusu zamanlama, ABD Islah Bürosunun verileri üzerinden yaptığımız hesaplamaya dayanmaktadır.

Bu durum, söz konusu olgunun etrafında oluşan gelişmeler nedeniyle önem taşımaktadır.

Hoover Barajı’ndaki betonun bugün hâlâ priz almaya (sertleşmeye) devam ettiği iddiası yaygın olarak dolaşmaktadır, ancak ABD Islah Bürosunun bahsi geçen iki sayfasında da böyle bir iddia yer almamaktadır. İnşaatla ilgili bilgiler soğutma sürecinin mart 1935’te sona erdiğini belirtirken, inşaat sürecini anlatan metinde herhangi bir tamamlanma tarihi verilmemekte ve her iki sayfada da betonun bu noktadan sonraki durumu ele alınmamaktadır.

ABD Islah Bürosunun kendi verileri arasında, aynı sayfada yer almalarına rağmen birbiriyle uyuşmayan iki rakam bulunmaktadır. Yanıtlardan biri baraj, elektrik santrali ve ilgili yapılarda toplam 3.333.000 metreküp beton kullanıldığını belirtirken, birkaç satır aşağıda yer alan bir diğer yanıt, dökülen beton miktarını 3.364.000 metreküp olarak vermektedir. Aradaki fark 31.000 metreküptür ve her iki yanıt da aynı kapsamı ifade etmemektedir. Sayfada bu veriler arasındaki uyumsuzluk giderilmemiştir, bu nedenle yukarıda daha dar kapsamlı ve tutarlı olan veri yani barajın bizzat kendisinde kullanılan 2,5 milyon metreküp esas alınmıştır.

Üçüncü bir veri de bu hesaplamalarla örtüşmemektedir. ABD Islah Bürosunun baraj için verdiği 2,5 milyon metreküp hacim ve 6 Haziran 1933 ile 29 Mayıs 1935 arasındaki döküm tarihleri ​​dikkate alındığında, kurumun belirttiği ayda yaklaşık 122.000 metreküplük hızın aslında 105.000 metreküp civarında olduğu görülmektedir. 105.000 rakamı bizim yaptığımız aritmetik işlemin sonucudur, aradaki fark ise ABD Islah Bürosuna aittir.

“215” rakamı, ilk bakışta göründüğünden daha muğlak bir nitelik taşımaktadır. ABD Islah Bürosu, barajın “dikey blok kolonları” hâlinde inşa edildiğini belirtip tahminen 215 bloktan söz ederken, inşaat sürecini anlatan metinde sütunların 1,5 metrelik katmanlar (lift) hâlinde yükseldiği ifade edilmektedir. Her iki sayfada da 215 rakamının tam olarak neyi ifade ettiği tanımlanmamıştır, ancak bu rakamın 1,5 metrelik katmanların sayısını göstermesi mümkün değildir, zira 218 metre yüksekliğindeki tek bir sütun bile tek başına bu katmanlardan yaklaşık 145 tanesini gerektirmektedir. Her iki sayfada da son güncelleme tarihi olarak 12 Mart 2015 yer alıyor.

İnce çelik boru içinde buzlu su

Barajın bloklara bölünmesi ısı yayılımını yavaşlatsa da geriye kalan ısı miktarı hâlâ dikkate alınması gereken düzeydeydi. Her bir kalıp, ince cidarlı ve bir inç çapındaki çelik borulardan oluşan soğutma serpantinlerini de içeriyordu. ABD Islah Bürosunun inşaat verilerine göre, gömülü boruların toplam uzunluğu yaklaşık 937 km’yi aşıyordu.

Soğutma işlemi iki aşamada gerçekleştiriliyordu. Bir blok ilk döküldüğünde, serpantinlerin içinden nehir suyu dolaştırılıyordu, metinde bu aşama “ilk soğutma” olarak adlandırılıyor. Bu işlem tamamlandıktan sonra, süreci nihayete erdirmek amacıyla, alt kısımdaki geçici baraj (koferdam) üzerine kurulan bir soğutma tesisinden sağlanan soğutulmuş su aynı serpantinlerden geçiriliyordu. ABD Islah Bürosu kayıtlarına göre bu tesis, 24 saatte 1.000 ton buz üretebiliyordu.

Belirtilen 937 km’lik mesafe, yapıya gömülen boruların toplam uzunluğunu ifade ediyordu. Serpantinler blok bazında çalıştırılıp devre dışı bırakılıyordu, ABD Islah Bürosunun tarif ettiği iş akışına göre, her bir bloğun inşası tamamlandığında ilgili serpantinler devre dışı kalıyordu. Sayfalarda, tüm ağın aynı anda faaliyette olup olmadığına dair bir bilgi yer almıyor.

Betonun kendisi de yine aynı sorunun dayattığı bir hızda işlenmek zorundaydı. İstenen mukavemete ulaşmak için çok az su içeren (kuru kıvamlı) bir beton karışımı gerekiyordu, bu da karışımın beton santralinden alınıp kalıba dökülmesi için çok kısıtlı bir süre tanıyordu. İşlem çok uzun sürdüğünde beton taşıma kovalarının içinde donuyor ve elle kırılarak çıkarılması gerekiyordu. İşte bu nedenle, kovaları yerlerine taşıyan vinçleri kullanan operatörler, saatte 1,25 dolarlık ücretleriyle şantiyedeki en yüksek maaşlı çalışanlar arasındaydı. Üç ve altı metreküp kapasiteli, altı açılır beton taşıma kovaları dokuz ayrı kablo hattı (teleferik sistemi) ile taşınıyordu; bunlardan beşi hareketli kulelere asılmıştı, böylece gerektiğinde barajın farklı bölümlerinde çalışmak üzere yerleri değiştirilebiliyordu.

Sistemi iki beton santrali besliyordu. Akıntı yönünde yaklaşık 1,2 km yukarıda, nehir seviyesinde kurulan santral 3 Mart 1932’de faaliyete geçti. Santralin ilk yıl ürettiği betonun neredeyse tamamı (yaklaşık 300.000 metreküp) derivasyon tünellerinin kaplamasında kullanıldı. Daha sonra kanyonun kenarında, her üç buçuk dakikada 18 metreküp üretebilen tam otomatik bir tesis, yaklaşık 300 metre seviyesinin üzerindeki her şeyi üretti.

20 bar basınç altında harç

Bir bloğu soğutmak onu küçültür ve büzülme kolonlar arasında boşluklar açar. Bu boşlukları kapatmak, kolonları tekrar bir baraja dönüştüren tasarımın bir parçasıydı.

Her blok soğumayı bitirdiğinde, bobinlerinin boruları kesildi ve pnömatik harç tabancalarıyla 20 bar basınçla kapatıldı. Daha sonra, soğuyan betonun büzülmesiyle kolonlar arasında açılan boşluklara çimento ve su karışımı dolduruldu ve ayrı bloklar ABD Islah Bürosunun monolitik yapı olarak adlandırdığı bir yapıya bağlandı. Derzlerdeki kilitler, harcın tutunabileceği bir yüzey sağladı.

Sonuç, su yükünü yerçekimi ve yatay kemer hareketiyle birlikte taşıyan beton kemer-ağırlık tipi barajıdır. 6.600.000 tondan fazla ağırlığa sahip olan baraj, temel kayasından tepe noktasındaki yola kadar 218 metre yüksekliğindedir ve ABD Islah Bürosunun jeolojik olarak andezit breş olarak adlandırdığı volkanik kökenli bir kaya üzerine oturmaktadır. Tabanında maksimum su basıncı metrekare başına 22 ton’dur.

Bu, insanlar tarafından inşa edilen ve Gize Büyük Piramidi’nin kütlesini aşan ilk yapıdır.

Yüklenicilere, 20 Nisan 1931’den itibaren yedi yıllık bir süre tanınmıştı. Barajda beton dökme işlemi 29 Mayıs 1935’te tamamlandı ve tüm yapı unsurları 1 Mart 1936 itibarıyla bitirildi. İnşaat sahasında toplamda 21.000 kişi çalıştı; bu sayı, aynı anda ortalama 3.500, Haziran 1934’teki bir günde ise en yüksek seviye olan 5.218 kişiydi.

ABD Islah Bürosunun soğutma işlemine dair kayıtları, boru serpantinlerinin kesilip blok blok harçla kapatıldığı ve henüz son betonun dökülmediği aşama olan Mart 1935’te sona ermektedir. 91 yıl sonra baraj, tabanındaki 310 Megapaskala ulaşan maksimum su basıncına rağmen andezit zemini üzerinde varlığını sürdürmekte ve borular hâlâ yapının içinde bulunmaktadır. Böylesi devasa bir beton kütlesi gerçekten hiç tam anlamıyla bitmiş sayılabilir mi?

Kaynak: https://spacedaily.com/s-hoover-dam-was-cast-in-columns-because-one-solid-pour-would-take-125-years-to-reach-air-temperature/

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

İlginizi Çekebilir
Yeni bulgular, karbonatlaşmanın Roma betonunun binlerce yıllık dayanıklılığını açıklamada önemli…
Cresta Posts Box by CP